Projekt OPUS 2015/17/B/HS6/04185

1. Cel prowadzonych badań / hipoteza badawcza

Głównym celem proponowanego grantu jest opis poznawczych, motywacyjnych i emocjonalnych mechanizmów, które umożliwiają starszym dorosłym kompensację narastających z wiekiem ograniczeń w zakresie zadań dotyczących podejmowania złożonych decyzji i dokonywania sądów. Badania wykazały wyraźny i linearnie postępujący spadek sprawności podstawowych funkcji poznawczych (takich jak szybkość procesów poznawczych, pojemność pamięci roboczej, inteligencja płynna) – począwszy od wczesnej dorosłości aż do późnej starości. Opisane ograniczenia wydają się być jednakże o wiele mniejsze (lub wręcz niezauważalne) w zadaniach o charakterze decyzyjnym i wymagających dokonywania obiektywnych osądów, które w sposób bezpośredni dotyczą osób badanych, związane są z rozwiązywaniem dobrze im znanych problemów „dnia codziennego” lub mają związek z relacjami interpersonalnymi. Co więcej, różnice w sprawności związane z wiekiem wydają się być mniej oczywiste w zadaniach, które w sposób wyraźny są kontrolowane przez procesy emocjonalne. Wszystko to może sugerować, że osoby starsze radzą sobie z postępującymi ograniczeniami poznawczymi poprzez swoją wiedzę życiową oraz poprzez użycie rozmaitych mechanizmów kompensujących. Mechanizmy te mogą się opierać na strategiach poznawczych (np. integracja dostępnych w danej chwili informacji zamiast korzystania z informacji wydobywanych z pamięci), motywacyjnych (np. intencjonalne modyfikowanie wielkości wkładanego wysiłku) lub emocjonalnych (skupianie uwagi na pozytywnych aspektach w wyraźnie stresujących sytuacjach). Biorąc pod uwagę zupełnie inny przebieg zmian w sprawności rozwiązywania różnych zadań w zależności od kontekstu (np. czy odnoszą się do posiadanego doświadczenia) można przedstawić hipotezę, że starsi dorośli wykorzystują opisane mechanizmy częściej oraz bardziej efektywnie niż osoby młodsze. 

2.  Zastosowana metoda badawcza/metodyka

Planujemy skupić się na następujących dwóch rodzajach złożonych zadań poznawczych (odmienne choć powiązane podejścia badawcze, bazujące na zróżnicowanych paradygmatach i często nawiązujące do realnych sytuacji problemowych).  A. Podejmowanie decyzji osadzonych w zróżnicowanym kontekście. Osiem głównych badań. Badania A1 do A3 – Wpływ starzenia się na wykonywanie kompensacyjnych zadań decyzyjnych   Badania A4 i A5 – Wpływ starzenia się na wykonywanie sekwencyjnych zadań decyzyjnych Badania A6 do A8 – Wpływ starzenia się na efekt asymetrycznej dominacji w sytuacji ryzyka B. Obiektywne osądy społeczne w zróżnicowanym kontekście. Sześć głównych badań. Badania B1 i B2 – Wpływ starzenia się na stereotypizowanie grupy cudzej i grupy własnej Badania B3 i  B4 – Wpływ starzenia się oraz na akceptację stereotypów spiskowych Badania B5 i B6 – Starzenie się a rozumienie sensu złożonych tekstów  W obu opisanych obszarach badawczych nasz zespół będzie dążył do identyfikacji poznawczych, motywacyjnych i emocjonalnych mechanizmów kompensujących ograniczenia związane z wiekiem. 

3. Wpływ spodziewanych rezultatów na rozwój nauki, cywilizacji, społeczeństwa

Fakt starzenia się polskiego społeczeństwa (i innych krajów zindustrializowanych) stawia nowe wyzwania w zakresie zachowania poziomu poznawczej sprawności oraz szeroko pojętego zdrowia i dotyczy wszystkich – od rodzin po polityków. Obiektywny i precyzyjny opis mechanizmów kompensujących ograniczenia związane z wiekiem w zakresie podejmowania optymalnych decyzji oraz dokonywania obiektywnych sądów może w sposób istotny wspomóc opracowanie naukowo uzasadnionych interwencji (np. specjalnych szkoleń i treningów), mających na celu podtrzymanie sprawności w rozwiązywaniu złożonych problemów poznawczych i interpersonalnych na przestrzeni całego dorosłego życia. Szczególnie istotne staje się to ze względu na fakt, że we współczesnym świecie ludzie pracują coraz dłużej. 

4. Określenie w jakim stopniu i zakresie projekt dotyczy pionierskich badań naukowych, w tym interdyscyplinarnych, ważnych dla rozwoju nauki, wykraczających poza dotychczasowy stan wiedzy 

Istotą niniejszego projektu badawczego jest w dużej mierze lepsze zrozumienie już istniejących i odkrycie nowych mechanizmów psychologicznych, umożliwiających podtrzymanie potencjału intelektualnego starzejącego się społeczeństwa. Głębsze zrozumienie mechanizmów kompensujących negatywne konsekwencje zdrowego procesu starzenia się może też zapewnić większą autonomię, niezależność i relatywnie wysoki dobrostan na przestrzeni całego, ciągle wydłużającego się czasu życia. Do chwili obecnej podjęto wiele prób określenia wpływu starzenia się na funkcjonowanie w obliczu złożonych zadań przede wszystkim w badaniach neurofizjologicznych i medycznych. Główny aspekt tych badań to na ogół ograniczenia poznawcze i fizyczne oraz zagrożenia chorobami związane ze starszym wiekiem. Ciągle jednak zbyt mało jeszcze wiadomo na temat psychologicznych mechanizmów adaptacyjnych oraz kompensujących, które pozwalają starszym dorosłym, przynajmniej w niektórych złożonych sytuacjach zadaniowych, funkcjonować na podobnym poziomie sprawności jak młode osoby dorosłe i osoby w wieku średnim.