Projekt OPUS 2015/17/B/HS6/04185

Cel naukowy projektu
Głównym celem proponowanego grantu jest zrozumienie natury ograniczeń związanych z wiekiem w podejmowaniu decyzji i dokonywaniu sądów oraz identyfikacja możliwych mechanizmów kompensacyjnych. Badania w literaturze światowej, w tym także wyniki kilku naszych własnych programów badawczych w Polsce wykazały wyraźny i liniowo postępujący spadek sprawności wielu ważnych funkcji poznawczych (takich jak szybkość procesów poznawczych, pojemność pamięci roboczej, inteligencja płynna) – począwszy od wczesnej dorosłości aż do późnej starości. Opisane ograniczenia wydają się być jednakże o wiele mniejsze (lub wręcz niezauważalne) w zadaniach, które w sposób bezpośredni dotyczą osób badanych, związane są z rozwiązywaniem dobrze im znanych problemów „dnia codziennego” lub mają związek z relacjami interpersonalnymi. Co więcej, różnice w sprawności związane z wiekiem wydają się być mniej oczywiste w zadaniach, które w sposób wyraźny są kontrolowane przez procesy emocjonalne. Wszystko to może sugerować, że osoby starsze radzą sobie z postępującymi ograniczeniami, przede wszystkim poznawczymi i motywacyjnymi, poprzez swoją wiedzę życiową oraz poprzez stosowanie rozmaitych mechanizmów kompensujących. Mechanizmy te mogą się opierać na strategiach poznawczych (np. integracja dostępnych w danej chwili informacji zamiast korzystania z informacji wydobywanych z pamięci), motywacyjnych (np. intencjonalne modyfikowanie wielkości wkładanego wysiłku) lub emocjonalnych (skupianie uwagi na pozytywnych aspektach w wyraźnie stresujących sytuacjach). Biorąc pod uwagę zupełnie inny przebieg zmian w sprawności rozwiązywania tych zadań w zależności od szerszego kontekstu (np. czy te zadania odnoszą się, czy też nie, do codziennych doświadczeń życiowych) będziemy testować ogólną hipotezę, że starsi dorośli (w porównaniu do młodych dorosłych i dorosłych w wieku średnim) wypracowują więcej takich adaptacyjnych i kompensacyjnych mechanizmów, wykorzystują je częściej oraz bardziej efektywnie niż osoby młodsze.
Inspiracją proponowanego projektu badawczego są wspólne badania i publikacje naszego zespołu z innymi krajowymi i zagranicznymi badaczami w ostatnich kilku latach, w których dostrzegamy bardzo wyraźną niespójność w zakresie badań nad funkcjonowaniem poznawczym ludzi na przestrzeni dorosłego życia. Z jednej strony widzimy wyraźny i linearnie postępujący spadek sprawności podstawowych funkcji poznawczych mierzonych klasycznymi, psychologicznymi testami poznawczymi (takich jak szybkość procesów poznawczych, pojemność pamięci roboczej, inteligencja płynna) – począwszy od wczesnej dorosłości aż do późnej starości. Z drugiej strony dostrzegamy, że seniorzy nawet w późnym wieku całkiem dobrze radzą sobie w życiu zawodowym, często pełniąc funkcje wymagające bardzo dużych kompetencji intelektualnych. W naszym artykule wprowadzającym do numeru specjalnego pisma Aging, Neuropsychology i Cognition poświęconemu dokładnie tym kwestiom, przedstawiliśmy wyniki zintegrowanych meta-analiz dobrze ilustrujących wspomnianą niespójność. Wynikało z nich, że im starszy pracownik tym zdecydowanie gorsze wyniki (silne ujemne korelacje poziomu wykonania z wiekiem) uzyskuje w laboratoryjnych testach poznawczych (szybkość procesów percepcyjnych, odtwarzanie pamięciowe i pamięć robocza, zdolności przestrzenne, rozumowanie), natomiast wiek pracownika nie był powiązany z poziomem wykonywania pracy (korelacje bliskie zera) a czasem te korelacje były wręcz lekko dodatnie, pokazując zwiększone kompetencje właśnie starszego pracownika. Wskazuje to na istnienie strategii kompensacyjnych oraz większego zakresu wiedzy, jakimi dysponują osoby w starszym wieku, co pozwala im sprawnie działać zawodowo pomimo ograniczeń w podstawowych procesach poznawczych.
Próbując radzić sobie ze wspomnianą wyżej niespójnością, w projektowanych tu badaniach, w oparciu o najnowszą literaturę przedmiotu a także o pewne wstępne badania własne, chcemy wskazać na kilka kluczowych aspektów. Przede wszystkim, ograniczenia związane z wiekiem często mają charakter kontekstowy, nie zaś ogólny. W pewnych kontekstach zadaniowych (np. typowe poznawcze zadania laboratoryjne o charakterze abstrakcyjnym) osoby w starszym wieku mogą wykazywać silne ograniczenia poznawcze, w innych kontekstach (np. zadania mające bezpośrednie odniesienia do realnego życia badanych)  mogą pojawić się sprzyjające warunki uruchamiające adaptacyjne mechanizmy kompensujące ograniczenia związane z wiekiem. Zarówno ograniczenia jak i mechanizmy kompensujące mogą odnosić się do procesów poznawczych, motywacyjnych i emocjonalnych. W celu uchwycenia natury tych ograniczeń oraz potencjalnych mechanizmów adaptacyjnych i kompensacyjnych przedstawiony tu projekt badawczy koncentruje się na dwóch zintegrowanych klasach złożonych intelektualnie zadań: podejmowaniu decyzji i dokonywaniu obiektywnych sądów. Dla wyboru tych dwóch klas zadań istotne znaczenie miał fakt, że każdy rodzaj tego zadania może być zrealizowany w postaci kontekstu zadania czysto formalnego bądź w postaci kontekstu realistycznego zadania życiowego.


Badania podstawowe realizowane w projekcie
Planujemy skupić się na dwóch  rodzajach złożonych intelektualnie zadań:  (A) podejmowaniu decyzji oraz  (B) dokonywaniu obiektywnych sądów. Oba obszary w międzynarodowej literaturze naukowej są bardzo ze sobą powiązane (ang. judgment and decision making) bowiem podejmowanie złożonych decyzji wymaga obiektywnego osądzenia każdej opcji, zaś dokonywanie sądów związane jest często z uprzednim podejmowaniem decyzji.  
A. Podejmowanie decyzji i związane z nimi strategie motywacyjne (8 badań):
Badania A1 do A3 dotyczyć będą radzenia sobie ze złożonymi decyzjami wymagającymi stosowania strategii kompensacyjnych (a więc, w których trzeba uwzględniać wagi różnych atrybutów przy wyborze różnych opcji). Zadania te będą prezentowane w wersji formalnej (wymagającej sprawnego operowania na procentach i liczbach) bądź w wersji bardziej narracyjnej. Uwzględnione zostaną czynniki motywacyjne (np. konieczność uzasadniania podjętych decyzji oraz modalność (zadania prezentowane w formie oglądanej lub wyłącznie słuchanej).
Badania A4 i A5 dotyczyć będą decyzji sekwencyjnych. Będzie to kontynuacja badań w ramach interesującego paradygmatu imitującego zakupy przez internet. W decyzyjnych zadaniach sekwencyjnych badany ma tylko dwie możliwości, albo poszukuje dalej bardziej zadowalającej opcji albo zadowala się aktualną opcją (nie można wracać do już odrzuconych opcji).
Badania A6 do A8 dotyczyć będą efektu asymetrycznej dominacji w kontekście problematyki awersji starszych ludzi do ryzyka. W obszarze badań nad preferencjami konsumenckimi (gdzie efekt ten ma szczególnie istotne zastosowanie) można wykazać, że w zbiorze różnych alternatyw wybierana jest najczęściej ta, której towarzyszy opcja zdecydowanie gorsza: zdominowana. Do realizacji proponowanego projektu planujemy zaadaptować procedury eksperymentalne znane z wcześniejszych prac, dostosowując je do specyfiki badań nad podejmowaniem decyzji w warunkach ryzyka i niepewności.
B. Dokonywanie złożonych sądów społecznych (6 badań):
Badania B1 i B2 będą kontynuacją właśnie opublikowanego badania, wskazującego, że starsze osoby nie stereotypizują własnej grupy (starsi kierowcy) natomiast stereotypizują grupę obcą (młodzi kierowcy). Badania będą miały na celu rozszerzoną replikację tego efektu, uwzględniając grupę w średnim wieku oraz kontekst motywacyjny.
Badania B3 i B4 dotyczyć będą roli starszego wieku oraz kontrolowalności jeśli chodzi o podatność na myślenie spiskowe. Analiza wyników badań sondażowych wskazuje na silną skłonność starszych ludzi do podzielania stereotypów spiskowych oraz podobieństwo tych zachowań u młodych ludzi z deprywacją kontroli. W kontrolowanych badaniach laboratoryjnych chcemy lepiej zrozumieć mechanizm tych zależności.
Badania B5 i B6 dotyczyć będą poziomu rozumienia złożonych tekstów, które będą miały albo charakter bardzo techniczny i abstrakcyjny bądź też będą miały charakter tekstów o silnym wydźwięku emocjonalnym w interpersonalnym kontekście. Celem będzie wykazanie, że starsze osoby będą co najmniej równie dobre (jak młodsi dorośli i dorośli w starszym wieku), a być może nawet lepsze w rozumieniu i interpretacji tekstów emocjonalnych i że będą starały się koncentrować na pozytywnych aspektach poznawanych sytuacji. Natomiast w tej grupie powinny pojawić się trudności w poprawnym rozumieniu tekstów o bardziej abstrakcyjnym charakterze.

Powody podjęcia realizacji tego programu badawczego
Próbując ogólnie określić powody realizacji tego programu badawczego warto podkreślić kilka zasadniczych kwestii. Fakt starzenia się polskiego społeczeństwa (i innych krajów zindustrializowanych) stawia nowe wyzwania w zakresie zachowania poziomu poznawczej sprawności oraz szeroko pojętego zdrowia i dotyczy wszystkich – od rodzin po polityków. Obiektywny i precyzyjny opis mechanizmów kompensujących ograniczenia związane z wiekiem w zakresie różnych zadań decyzyjnych i wydawania obiektywnych osądów społecznych może w sposób istotny wspomóc opracowanie naukowo uzasadnionych interwencji (np. specjalnych szkoleń i treningów), mających na celu podtrzymanie sprawności w rozwiązywaniu złożonych problemów poznawczych i interpersonalnych na przestrzeni całego dorosłego życia. Szczególnie istotne staje się to ze względu na fakt, że we współczesnym świecie ludzie pracują dłużej, a niektórzy wręcz nie wyobrażają sobie momentu końca swojej aktywności zawodowej. Istotą niniejszego projektu badawczego jest bowiem w dużej mierze lepsze zrozumienie już istniejących i odkrycie nowych mechanizmów psychologicznych, umożliwiających podtrzymanie potencjału intelektualnego starzejącego się społeczeństwa. Głębsze zrozumienie mechanizmów kompensujących negatywne konsekwencje zdrowego procesu starzenia się może też zapewnić większą autonomię, niezależność i relatywnie wysoki dobrostan na przestrzeni całego, ciągle wydłużającego się czasu życia.